22. ROCZNICA MĘCZEŃSKIEJ ŚMIERCI JASERA ARAFATA

Jaser Arafat …. ostatni akt żywej legendy

Mój smutek po nim nieco się opóźnił, bo i ja, jak inni, oczekiwałem od Pana Ocalenia, że i tym razem powróci do nas z nowym początkiem. Lecz nowy czas jest silniejszy niż poetyka mitu i czar feniksa. A żałobne upamiętnienie ma swój trwały rytuał: zaczyna się od użycia czasu przeszłego niedokonanego.

Był.

Jaser Arafat był najdłuższym rozdziałem naszego życia. A jego imię było jednym z imion nowej Palestyny, podnoszącej się z popiołów Nakby ku żarowi oporu, ku idei państwa, ku rzeczywistości jego chwiejnego ustanowienia. Lecz bohaterowie tragiczni mają przeznaczenie, które z nimi igra, czyha na ich ostatni krok ku bramie spełnienia, by pozbawić ich radości świętowania szczęśliwego zakończenia po życiu pełnym trudu i ofiary. Bo ten, kto sieje na trudno dostępnych polach, nie zawsze bywa tym, kto zbiera plon.

Pociechą jest dla nas to, że czyny tego nieśmiertelnego przywódcy, który osiągnął granicę całkowitego stopienia się tego, co osobiste, z tym, co wspólne, doprowadziły krwawą palestyńską wędrówkę do najciemniejszej godziny nocy. A jest to godzina poprzedzająca świt, świt gorzkiej niepodległości, jakkolwiek by ten świt zwlekał i jakkolwiek wysokie mury obskurantów wznoszono by przed nim.

Pociechą jest dla nas również to, że bohater tej długiej wędrówki, urodzony na tej srogiej ziemi, powrócił na nią, by położyć kamień węgielny pod przyszłość. Powrócił, by znaleźć w niej wieczny spoczynek i wzbogacić ziemię świętych miejsc o nowe sanktuarium.

Symbole także ścierają się ze sobą, historia z legendą, rzeczywistość z mitem. Jaser Arafat, skrajny realista, musiał jednak niekiedy zaszczepić swój dyskurs odrobiną wymiaru metafizycznego.

Inni bowiem do walki o teraźniejszość dołączyli walkę o przeszłość, zacierając granicę między tym, co historyczne, a tym, co legendarne, aby odebrać Palestyńczykom prawo do narodowego istnienia na tej ziemi. Lecz poszukiwanie teraźniejszości jest zajęciem ludzi i ich troską, jest polem działania polityki i dziełem przywódcy spoglądającego w jutro.

A Jaser Arafat, spoglądający w jutro, głęboko wierzący w Boga i Jego proroków, równie głęboko wierzący w kulturową i religijną różnorodność, która nadaje tej ziemi jej swoistość, pluralizm przeciwny izraelskiej koncepcji wykluczającej Innego, w swym dynamicznym poszukiwaniu jutra w teraźniejszości szukał punktów styczności i wznosił tamę przed fundamentalizmami. Jego religijność nie stanowiła przeszkody dla jego świeckości, a jego świeckość nie była ciężarem dla jego religijności, bo religia dla Boga, a ojczyzna dla wszystkich.

Któż z nas nie stał w osłupieniu wobec siły jego wiary w bliski powrót? Jego wzrok i jego przenikliwość przecinały czarną mgłę. Byłem świadkiem, jak sposobił się do wypłynięcia morzem z Bejrutu ku temu, czego nie znamy, ku dalekiej niewiadomej.

Uri Avnery zapytał go: dokąd idziesz?

Odparł natychmiast: do Palestyny.

Nikt z nas nie uwierzył tej odpowiedzi, która wymykała się poezji. Palestyna nigdy dotąd nie wydawała się tak odległa, jak wydaje się z tego morza.

Wychodził z oblężenia Szarona, uszedł pościgowi samolotów i oku snajpera. Ruszył w odyseję, obarczony końcem pewnego etapu, by powiedzieć: idę do Palestyny.

Odtworzył opowieść i wędrówkę. Uszedł z nalotu na sypialnię w Tunezji. Po raz kolejny uszedł z katastrofy swego samolotu na libijskiej pustyni. Przetrwał następstwa pierwszej wojny w Zatoce. Wydostał się z wizerunku terrorysty i zastąpił go wizerunkiem laureata Pokojowej Nagrody Nobla. Spełnił proroctwo, które zamieszkiwało w nim przez całe życie. Powrócił do Palestyny. Powrócił do swojej ziemi obiecanej.

Gdyby to był koniec, grecka tragedia musiałaby odwrócić się od swoich warunków. Lecz Szaron, który wrócił z przedmieść Bejrutu, żałując tego, czego nie zrobił, ściga swego wielkiego adwersarza w Ramallah. Oblega go trzy lata. Obraca jego siedzibę w ruinę. Zatruwa mu życie oblężeniem i izolacją. Pozbawia go śmierci, jakiej pragnie jako męczennik we własnej siedzibie. Szaron bowiem nie godzi wyłącznie w osobę i jej narodowe przesłanie, lecz godzi w symbol, który trwa w czasie, oraz w ślad legendy w pamięci wspólnoty.

A jednak Jaser Arafat, głęboko świadom miejsca, jakie przygotował sobie w historii współczesnego świata, sam czuwał nad zapewnieniem bólu koniecznego dla ostatniego rozdziału jego żywej legendy. Odleciał na wygnanie, by złożyć mu pożegnalny hołd, i tam oddał ducha. Bo bohater tragiczny umiera tylko na wygnaniu.

W drodze swego metaforycznego powrotu Arafat , sercem związany z Egiptem, zatrzymał się jeszcze w Egipcie, by spłacić mu swój emocjonalny dług. A przy swym ostatecznym powrocie, po którym nie ma już wygnania, rzucił ostatnie długie spojrzenie na palestyńskie wybrzeże, wbite jak miecz w bok morza. Potem zasnął. Lekkie ciało otuliło się ziemią ciężkiego snu i zasnęło.

Zasnęło jednak nie po to, by powstać jako posąg czy ikona, lecz jako żywa idea, która pobudza nas do czczenia ojczyzny i wolności oraz do niezłomnej wytrwałości w przywoływaniu świtu odważnymi i mądrymi rękami.

Tymczasem gdzie indziej kwitnie dziś przemysł złudzeń. Na poziomie światowym i regionalnym zbyt wcześnie świętuje się wizję fałszywego świtu; świtu, który ma wyłonić się z odejścia Arafata, przedstawianego jako główna przeszkoda na drodze do postępu procesu pokojowego.

Niech będzie. Więc jaka jest nowa wizja?

Prawo międzynarodowe i międzynarodowa prawomocność zostaną poddane próbie, skoro przeszkoda zniknęła; czy zniknie okupacja?

Świat nie będzie musiał długo czekać, by zrozumieć, że cztery „nie” Szarona, zaakceptowane przez prezydenta Stanów Zjednoczonych, nie tylko stanowią największą przeszkodę dla pokoju, lecz uniemożliwiają pokój, ponieważ uniemożliwiają powstanie niepodległego państwa palestyńskiego. Nie sposób pogodzić pokoju z trwającą okupacją i zniewoleniem narodu palestyńskiego. Tak jak nie sposób pogodzić tego, co tymczasowe, z tym, co wieczne.

Kto więc po Arafacie zgodzi się na nibypaństwo, które ma być tymczasowe na wieczność?

Zawsze będzie nam go brakować, w kryzysach, w negocjacjach i we wszystkich dziedzinach naszego życia. Był bowiem organiczną częścią naszego życia. Był jedyny w swoim rodzaju i nie pozostawił po sobie szkoły. „Arafatyzm” nie może istnieć bez Arafata. Miał bowiem szczególny talent: witalność, zażyłość, nadzwyczajną aktywność, cechy osobowości, których nie da się przekazać w spadku. Łączył w sobie chaos i porządek. Utrzymywał bliskie, niemal zażyłe więzi z ludźmi – wszystko to sprawiło, że charyzma Arafata jest tym, czym jest. Po Arafacie nie znajdziemy już nowego „arafatyzmu”. Zamknęły się drzwi całego etapu naszego wewnętrznego życia. Lecz jego odejście nie otworzy drzwi do zaakceptowania izraelskich warunków niemożliwych do spełnienia, prowadzących do porozumienia, w którym Palestyńczykom nie pozostało już nic, z czego mogliby ustąpić.

Tutaj „arafatyzm” kontynuuje swoje działanie. Tutaj Arafat nie jest jednostką, lecz wyrazem ducha żywego narodu.

Każdy z nas nosi w sobie osobiste wspomnienie o nim: uścisk i pocałunek. Każdy z nas nosi też w sobie świadomość tożsamości, która nie zmaga się z niepokojem o własną definicję. Palestyńczykami będziemy tylko wtedy, gdy będziemy Arabami, a Arabami – tylko wtedy, gdy będziemy Palestyńczykami. Ta tożsamość opiera się wszelkim próbom rewizji i negocjacji – niezależnie od tego, czy powstanie nowy Bliski Wschód, czy też nie. Nie staniemy się tym, kim pragniemy być, dopóki nie poznamy, jak zakończyć proces wychodzenia z naszej historii i z historii ludzkości, by następnie powracać do obu z nich z całym bogactwem naszych sił, doświadczeń i talentów. I właśnie do tego nieustannie dążył Jasir Arafat: by przejść od roli, którą zajmuje ofiara historii, do uczestnictwa w tworzeniu historii. Jemu chwała i nieśmiertelność.